Priredio: Vladimir Dimitrijević
PROTIV AUTOKEFALIJE SRPSKE
Čim je propala srpska država, padom Smedereva 1459. godine, grčka Ohridska arhiepiskopija je, uz pomoć Carigrada, počela da preuzima jurisdikciju nad srpskim crkvenim prostorom. Ipak, Srbi se sa time nisu mirili. Pobuna smederevskog mitropolita Pavla bila je jedan od ključnih događaja pre obnove Pećke patrijaršije. Njen uzrok bio je pokušaj ohridskog arhiepiskopa Prohora da ostatke samostalne Srpske crkve potčini Ohridskoj arhiepiskopiji. Pobuna je izbila krajem 1527. ili početkom 1528. godine. Nije bila samo otpor grčkom uticaju, već i pokušaj obnove Pećke patrijaršije.
Grčki crkveni centri, Carigrad i Ohrid, nastojali su da uspostave dominaciju nad pravoslavnima na Balkanu. U tom kontekstu važnu ulogu imali su carigradski patrijarh Jeremija Prvi i ohridski arhiepiskop Prohor.
BORBA VLADIKE PAVLA
Mitropolit Pavle je oko 1531. obnovio srpsku crkvenu samostalnost i proglasio se arhiepiskopom i patrijarhom. Ohridski sabor iz 1532. anatemisao je Pavla i njegove pristalice: zvorničkog Teofana, lesnovskog Neofita i kratovskog Pahomija. Pavle nije prihvatio odluke grčkog sabora, već je nastavio borbu, reorganizovao svoju crkvenu oblast i postavljao episkope koji su ga podržavali. On je imao podršku dela srpskog sveštenstva, uglednih Srba i lokalnih turskih vlasti. To pokazuje da je njegov pokret imao i širi društveno-politički značaj. On je uspeo da zbaci ohridskog arhiepiskopa Prohora i da ga zatvori, verovatno podmićujući Turke.
Prohor je 1536. uspeo da se oslobodi i u Carigradu dobije sultanovu povelju kojom se vraćalo prethodno stanje, odnosno zavisnost Srpske crkve od Ohrida. Na saboru u Ohridu 1541. Arhiepiskop Pavle i njegovi episkopi su isključeni iz crkvenog opštenja. Time je Pavlov pokret ugušen posle više od jedne decenije borbe. Srpski vladika Pavle je putovao po Rusiji, Poljskoj i Vlaškoj, gde je priman kao srpski arhiepiskop. To pokazuje da je ideja o srpskoj crkvenoj samostalnosti imala odjek i van srpskih zemalja.
TEŠKO VREME I OBNOVA SRBA
Da ne zaboravimo: period 1526–1541. bio je izuzetno težak za Srbe. Srpska politička elita je slabila, Pavle Bakić je poginuo 1537, a Turci su 1541. zauzeli Budim. Srbi su u XVI veku postali važan vojni faktor u tursko-ugarskim ratovima, kao vojnuci, martolosi, derbendžije i graničari. Sultan je zbog toga morao da misli na prava srpskog naroda na sopstvenu autokefaliju. Uspon Mehmed-paše Sokolovića bio je presudan za obnovu Pećke patrijaršije. On je kao osmanski velikodostojnik srpskog porekla shvatao značaj Srba za stabilnost Osmanskog carstva.
Obnova Pećke patrijaršije 1557. godine bila je politički i duhovno važan čin. Osmanska vlast je time želela da Srbe čvršće veže za sebe, ali je srpski narod dobio jedinstvenu crkvenu organizaciju. Prvi poglavar obnovljene Pećke patrijaršije bio je Makarije Sokolović, srodnik Mehmed-paše Sokolovića. Pećka patrijaršija je posle obnove imala ogromnu jurisdikciju: Srbiju, Crnu Goru, Bosnu, Hercegovinu, Dalmaciju, Hrvatsku, Ugarsku, Erdelj, severnu Makedoniju, severnu Albaniju i deo zapadne Bugarske. Obnova Pećke patrijaršije označila je kraj crkvene obezglavljenosti Srba i početak njihove duhovne, kulturne i nacionalne homogenizacije.
ZNAČAJ PEĆKE PATRIJARŠIJE
Pokret mitropolita Pavla, na prvi pogled, nije uspeo, ali je predstavljao važan pokušaj obnove srpske crkvene samostalnosti. Konačna obnova Pećke patrijaršije 1557. bila je rezultat spoja srpske istorijske potrebe, osmanske političke pragmatike i uticaja srpskih velikodostojnika u vrhu turske vlasti.
Žarko Vidović je isticao Pećku patrijaršiju kao temelj srpskog identiteta. Prema njegovom učenju, ona je uobličila Srbe kao zavetnu i prazničnu crkvenu zajednicu, omogućivši im opstanak i očuvanje svesti čak i u vremenima bez države i institucija. Vidović je pisao da srpski narod nije formiran oko imperijalne agresije, već oko Kosovskog zaveta. Upravo je Pećka patrijaršija negovala taj zavet, čineći ga duhovnom vertikalom na čijem vrhu postoji Nebesko Carstvo, naša večna otadžbina i očevina.
PAZIMO!
Nedavno je carigradski patrijarh Vartolomej kanonizovao carigradskog patrijarha Jeremiju, koji je došao na mesto patrijarha za novac, podmićujući turskog sultana ( što je po kanonima izričito zabranjeno ).
O ovoj kanonizaciji je naš ugledni kanonolog dr Miodrag Petrović pisao:“Šta je moglo da utiče na carigradskog patrijarha Vartolomeja da posle pet vekova proglasi za svetitelja patrijarha Jeremiju I, koga je trebalo, zbog simonije, u skladu sa sveštenim kanonima, lišiti episkopskog i patrijaraškog dostojanstva? Bez sumnje, uticala je njegova odluka da ukine autokefalnost Srpske pravoslavne crkve u korist Ohridske arhiepiskopije. U tome treba videti razlog zbog koga se u Carigradu i na Svetoj Gori u poslednje vreme umesto godišnjice proglašenja samostalnosti, odnosno osnivanja Srpske pravoslavne crkve, obeležava godišnjica hirotonije Svetoga Save.“
Iz svega ovoga jedna je pouka: budimo oprezni i pamtimo cenu svoje autokefalije. Ne zaboravljajmo srpskog duhovnog viteza, mitropolita Pavla, koji se u najtežim okolnostima branio svetosavsko nasleđe srpsko.
Pravda
Vladimir DimitrijevićIGUMAN DAMASKIN ORLOVSKI: 1937 je godina svedočenja HristaIzvor: Pravda
